Stewia pochodzi z północno-wschodniego regionu Paragwaju oraz z pogranicza Brazylii, gdzie rośnie na glebach piaszczystych, charakteryzujących się dużą wilgocią i dobrą przepuszczalnością. Stewia od setek lat stosowana jest jako naturalny substytut cukru i środek aromatyzujący, a jej pierwsze udokumentowane użycie odnotowano ponad dwieście lat temu w Ameryce Południowej. Liście rośliny, często nazywane „słodkim ziołem”, były suszone i używane do słodzenia herbat i leków lub po prostu żute jako słodki przysmak.
Stewia – naturalny słodzik i zamiennik cukru, pochodzenie i sposób pozyskiwania
Stewia, jako ekstrakt roślinny, została po raz pierwszy wprowadzona do użytku komercyjnego jako słodzik w Japonii w latach siedemdziesiątych, gdzie do dziś pozostaje popularnym składnikiem. Stewia jest uprawiana głównie w Paragwaju, Kenii, Chinach i Stanach Zjednoczonych oraz w wielu innych częściach świata, w tym w Wietnamie, Brazylii, Indiach, Argentynie i Kolumbii. Jednak to w Japonii produkowane są największe ilości słodzika stewiowego – nawet kilka tysięcy ton rocznie. Ze względów technologicznych najważniejszymi składnikami stewii są glikozydy odpowiedzialne za jej słodki smak. Popularność używania stewii ciągle rośnie. Choć nie wszystkie właściwości stewii są jeszcze do końca jasne i poznane, zdecydowanie warto zainteresować się tą rośliną i jej możliwym zastosowaniem. Jedną z wad stewii jest jej charakterystyczny posmak, który nie każdemu może odpowiadać – to jednak kwestia indywidualna, którą warto ocenić samodzielnie.
Czy stewia to bezpieczny słodzik? Fakty o glikozydach stewiolowych
W ostatnich latach stewia zyskała ogromną popularność jako naturalny zamiennik cukru, szczególnie wśród osób dbających o zdrowie i ograniczających spożycie węglowodanów. Jej słodki smak pochodzi z zawartych w liściach rośliny glikozydów stewiolowych, które nie tylko mają bardzo niską wartość energetyczną, ale również nie podnoszą poziomu cukru we krwi, co czyni je odpowiednimi dla osób z cukrzycą, insulinoopornością i nadwagą.
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) już w 2011 roku uznał glikozydy stewiolowe za bezpieczne do stosowania w żywności, nadając im status dodatku o udowodnionym profilu bezpieczeństwa. Substancje te nie wykazują właściwości genotoksycznych ani rakotwórczych, nie wpływają negatywnie na płodność, rozwój czy metabolizm. Ich dopuszczalna dzienna dawka (ADI) została ustalona na poziomie 4 mg/kg masy ciała na dobę.
Jako słodzik, stewia znajduje szerokie zastosowanie w napojach, deserach, przetworach i produktach typu light, gdzie zastępuje erytrytol, ksylitol i inne alternatywy. Pomaga redukować indeks glikemiczny potraw, a jej właściwości wspierają profilaktykę otyłości i nadciśnienia. W świetle aktualnych danych, stewia to nie tylko bezpieczny, ale i funkcjonalny składnik zdrowej diety.
Stewia – zdrowa alternatywa dla cukru w profilaktyce otyłości, cukrzycy i nadciśnienia
Spożycie cukru sprzyja rozwojowi próchnicy zębów, która wciąż stanowi w Polsce powszechny problem – dotyka 85–90% społeczeństwa, przede wszystkim dzieci i młodzieży. Ponadto, nadmierne spożycie cukru może w łatwy sposób przyczyniać się do nadkonsumpcji energii, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem nadwagi i otyłości, a to w konsekwencji z szeregiem chorób dietozależnych. Właśnie ze względu na to, cukier bardzo często warto zamienić na niskokaloryczne substancje słodzące. Stewia to doskonałe rozwiązanie, ponieważ zawiera jedynie śladowe ilości energii w porcji, a dodatkowo – w przeciwieństwie do wielu podobnych substancji – wykazuje liczne właściwości prozdrowotne. Jest około 200–300 razy słodsza od cukru. Stewia nie ulega fermentacji w jamie ustnej, co w konsekwencji oznacza, że nie przyczynia się do powstawania próchnicy. Jednak to nie wszystko! Stewiozydy stanowią pożywkę dla bakterii bytujących w jamie ustnej, które powodują próchnicę. Ponadto, obecne w liściach stewii olejki eteryczne, taniny oraz fruktooligosacharydy wykazują działanie przeciwdrobnoustrojowe.
Co ciekawe, ekstrakt z liści stewii jest stosowany od wielu lat jako element w terapii cukrzycy. Jak się okazuje, stewia może skutecznie regulować glikemię, zmniejszając poposiłkowy poziom glukozy we krwi. Ponadto, substancje aktywne w stewii w pewnym stopniu wpływają na poszerzenie naczyń krwionośnych oraz obniżenie skurczowego i rozkurczowego ciśnienia tętniczego krwi.
Podsumowując:
Nie ulega wątpliwości, że stewia zyskuje coraz większe uznanie jako naturalny zamiennik cukru, szczególnie w diecie osób zmagających się z chorobami dietozależnymi. Jej właściwości – takie jak niemal zerowa wartość energetyczna, brak fermentacji w jamie ustnej, a także pozytywny wpływ na poziom cukru we krwi – czynią ją atrakcyjną alternatywą nie tylko dla cukru, ale także dla innych słodzików, jak erytrytol czy ksylitol. Dzięki niskiemu indeksowi glikemicznemu, glikozydy stewiolowe zawarte w ekstrakcie z liści stewii nie powodują gwałtownych skoków glukozy, co czyni je szczególnie przydatnymi w żywieniu osób z cukrzycą oraz insulinoopornością.
Co więcej, stewia może wykazywać korzystny wpływ na ciśnienie tętnicze, wspierać walkę z otyłością i nadwagą, a jej zastosowania obejmują szeroką gamę produktów – od napojów i deserów po dania gotowe. Dodatkowo, obecność związków bioaktywnych w stewii, takich jak glikozydy, może mieć działanie przeciwdrobnoustrojowe, co stanowi kolejny argument za jej włączeniem do codziennego jadłospisu. Należy jednak pamiętać, że – jak każdy produkt – stewia ma także swoje zalety i wady. Jej charakterystyczny posmak może nie odpowiadać każdemu, a poziom tolerancji bywa indywidualny.
Stewia to bezpieczny, skuteczny i funkcjonalny słodzik, który może być wartościowym elementem zdrowego stylu życia, szczególnie w kontekście kontroli węglowodanów, masy ciała i ryzyka metabolicznego.
Bibliografia:
1) Bugaj B., Leszczyńska T., Pysz M., Kopeć A., Pacholarz J., Pysz-Izdebska K. (2013): Charakterystyka i prozdrowotne właściwości Stevia rebaudiana Bertoni. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, vol. 3, nr 88, s. 27-38.
2) Ulbricht C, Isaac R, Milkin T, Poole EA, Rusie E, Grimes Serrano JM, Weissner W, Windsor RC, Woods J. An evidence-based systematic review of stevia by the Natural Standard Research Collaboration. Cardiovasc Hematol Agents Med Chem. 2010 Apr;8(2):113-27. doi: 10.2174/187152510791170960. PMID: 20370653.
3) Gupta E., Purwar S., Sundaram S., Rai G.K. (2013): Nutritional and therapeutic values of Stevia rebaudiana: A review. Journal of Medicinal Plants Research, vol. 7, nr 46, s. 3343-3353.
4) Gupta R., Yadav V., Rastogi M. (2012): A review on importance of natural sweetener, a zero calorie plant – stevia – having medicinal and commercial importance. International Journal of Food and Nutritional Sciences, vol. 3, nr 3, s. 90-94.
5) Lemus-Mondaca R., Vega-Galvez A., Zura-Bravo L., Ah-Hen K. (2012): Stevia rebaudiana Bertoni, source of a high-potency natural sweetener: A comprehensive review on the biochemical, nutritional and functional aspects. Food Chemistry, vol. 132, s. 1121-1132.
6) Ashwell M. (2015). Stevia, Nature’s Zero-Calorie Sustainable Sweetener: A New Player in the Fight Against Obesity. Nutrition today, 50(3), 129–134. https://doi.org/10.1097/NT.0000000000000094
7) Ulbricht C., Isaac R., Milkin T., Poole E.A., Rusie E., Grimes Serrano J.M., Weissner W., Windsor R.C., Woods J. (2010): An evidence-based systematic review of stevia by the Natural Standard Research Collaboration. Cardiovascular and Hematological Agents in Medicinal Chemistry, vol. 8, nr 2, s. 113-127.
8) Jarosz M i In. Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie, red. Jarosz M, Rychlik E, Stoś K, Charzewska J, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2020.
9) Markus CR, Rogers PJ, Brouns F, Schepers R. Eating dependence and weight gain; no human evidence for a 'sugar-addiction’ model of overweight. Appetite. 2017 Jul 1;114:64-72. doi: 10.1016/j.appet.2017.03.024. Epub 2017 Mar 19. PMID: 28330706.
10) Olszanecka-Glinianowicz M, Stoś K, Gajda-Wyrębek J. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością, Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny, Instytutu Żywności i Żywienia im. prof. dra med. Aleksandra Szczygła w sprawie stosowania niskokalorycznych substancji słodzących. Nutrition, Obesity & Metabolic Surgery 2019; 6, 1: 1–6
11) Wójtowicz A, Malm A. Mikrobiologiczne podłoże próchnicy w aspekcie jej profilaktyki. Farm Pol, 2009, 65(5): 327-330
12) Prinz P. The role of dietary sugars in health: molecular composition or just calories? Eur J Clin Nutr. 2019 Sep;73(9):1216-1223.
13) Te Morenga L, Mallard S, Mann J. Dietary sugars and body weight: systematic review and meta-analyses of randomised controlled trials and cohort studies BMJ 2013; 346 :e7492
