Hashimoto to przewlekłe limfocytarne zapalenie tarczycy o podłożu autoimmunizacyjnym. Tarczyca jest gruczołem dokrewnym położonym w dolnej, przedniej części szyi. Odpowiada za produkcję i wydzielanie hormonów: tyroksyny (T4) oraz trijodotyroniny (T3). Hormony te pełnią kluczową rolę w organizmie – regulują metabolizm, wspierają prawidłowe funkcjonowanie narządów oraz pomagają utrzymać odpowiednią temperaturę ciała.
Kto choruje na Hashimoto? Zapalenie tarczycy a czynniki ryzyka i styl życia
W przebiegu choroby Hashimoto dochodzi do zaburzenia produkcji hormonów tarczycy, co w konsekwencji prowadzi do rozwoju niedoczynności tarczycy. To najczęstsza przyczyna niedoczynności tarczycy w krajach rozwiniętych, podczas gdy na całym świecie głównym powodem jest nieodpowiednie spożycie jodu w diecie. Choroba może mieć nietypowy i zróżnicowany przebieg, dlatego jej rozpoznanie często bywa trudne. W walce z tym schorzeniem potrzebne jest holistyczne podejście, w tym odpowiednio dobrane leczenie, zbilansowane odżywianie, suplementacja czy praca z psychologiem. Niestety choroby nie da się całkowicie wyleczyć.
Hashimoto znacznie częściej dotyka kobiet niż mężczyzn. Zachorowalność na tę chorobę wynosi około 5% populacji. Z opublikowanego w 2006 roku raportu GUS wynika, że choroba ta występuje u kobiet aż 8,5 razy częściej niż u mężczyzn. Częstość zachorowań szacuje się na 0,8 przypadku na 1000 osób rocznie wśród mężczyzn oraz 3,5 przypadku na 1000 osób rocznie wśród kobiet. Znane są przypadki zachorowań na każdym etapie życia, jednak szczyt przypada na jego czwartą i piątą dekadę. Ponadto występowanie choroby Hashimoto jest zróżnicowane w zależności od rasy oraz geograficznego położenia. Co ciekawe, choroba Hashimoto jest rozpoznawana częściej u osób, które jednocześnie zmagają się z innymi chorobami autoimmunologicznymi, np. celiakią.
Hashimoto i niedoczynność tarczycy – jak stres, geny, jod i selen wpływają na chorobę?
Rozwój choroby Hashimoto, będącej przewlekłym autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy, wynika z kombinacji czynników genetycznych oraz środowiskowych. Kluczową rolę odgrywają predyspozycje dziedziczne – zwłaszcza polimorfizmy w genie CTLA-4 oraz w obrębie układu HLA, które zwiększają ryzyko wystąpienia autoagresji wobec gruczołu tarczowego. Istotnym czynnikiem jest także stres, który może aktywować układ odpornościowy i przyczynić się do deregulacji jego działania. Z kolei nieprawidłowa podaż pierwiastków takich jak jod i selen – zarówno ich niedobór, jak i nadmiar – może wpływać na funkcjonowanie tarczycy. Jod, niezbędny do syntezy hormonów tarczycy, w nadmiarze może nasilać procesy zapalne. Z kolei selen, będący składnikiem enzymów antyoksydacyjnych, wspomaga ochronę tarczycy przed stresem oksydacyjnym i zmniejsza stan zapalny. Równowaga tych pierwiastków jest więc istotna w zapobieganiu progresji choroby oraz w łagodzeniu objawów niedoczynności tarczycy.
Objawy Hashimoto – jak rozpoznać niedoczynność tarczycy i stan zapalny gruczołu?
Rozpoznanie choroby Hashimoto często bywa trudne, ponieważ jej przebieg może być utajony, a objawy rozwijają się stopniowo i mają niespecyficzny charakter. We wczesnej fazie zapaleniu tarczycy mogą nie towarzyszyć wyraźne dolegliwości, jednak w miarę postępu choroby dochodzi do uszkodzenia gruczołu tarczowego, czego skutkiem jest zmniejszona produkcja hormonów i rozwój niedoczynności tarczycy. Do najczęściej obserwowanych objawów należą: przewlekłe zmęczenie, senność, uczucie osłabienia, spowolniona przemiana materii, zaparcia, nietolerancja zimna, sucha i blada skóra, łamliwe paznokcie oraz wypadanie włosów. Chorzy często zauważają przyrost masy ciała mimo braku zmian w sposobie odżywiania, a także trudności z koncentracją, zaburzenia pamięci i obniżony nastrój, który może przerodzić się w depresję. Zdarzają się także dolegliwości stawowe i mięśniowe. W badaniach laboratoryjnych typowe są: podwyższone stężenie TSH, obniżone T3 i T4, obecność przeciwciał anty-TPO i anty-TG, podwyższona kinaza keratynowa, cholesterol całkowity i frakcja LDL, trójglicerydy oraz prolaktyna. U 30–40% chorych występuje niedobór żelaza skutkujący anemią. Wczesna diagnoza umożliwia szybsze wdrożenie leczenia i poprawę komfortu życia.
Dieta i jadłospis w Hashimoto – jakie produkty jeść, jakich unikać i kiedy stosować dietę bezglutenową
W przypadku choroby Hashimoto ogromne znaczenie ma sposób odżywiania, który powinien wspierać funkcjonowanie gruczołu tarczowego, łagodzić objawy i zapobiegać pogłębianiu się zaburzeń metabolicznych. Podstawą jest zbilansowana dieta, oparta na zasadach zdrowego żywienia i regularności spożywania posiłków – najlepiej co 3–5 godzin. Codzienny jadłospis powinien zawierać różnorodne składniki odżywcze, w tym białko (np. chude mięso, ryby, jaja, tofu, strączki), węglowodany złożone (pełnoziarniste produkty zbożowe) oraz zdrowe tłuszcze (oliwa z oliwek, awokado, orzechy, pestki). Ważną rolę odgrywają także warzywa i owoce, choć należy zachować ostrożność w przypadku surowych warzyw kapustnych (kalafior, jarmuż, brukselka), ponieważ zawarte w nich goitrogeny mogą ograniczać wchłanianie lewotyroksyny – leku stosowanego w leczeniu niedoczynności tarczycy. Z tego względu warzywa te najlepiej spożywać po ugotowaniu i nie w bliskim odstępie czasowym od zażycia leków.
Warto zadbać o odpowiednią podaż mikroelementów, które mają znaczenie w kontekście funkcji tarczycy i procesów immunologicznych. Szczególną uwagę należy zwrócić na jod, selen, cynk, żelazo oraz witaminę D. Ich poziomy powinny być kontrolowane, a w razie potrzeby wdrożona powinna być celowana suplementacja. W przypadku niedoboru żelaza, który często towarzyszy Hashimoto, wskazane jest jego uzupełnienie w porozumieniu z lekarzem.
Niektóre osoby z Hashimoto rozważają eliminację glutenu i nabiału. Choć takie podejście nie jest konieczne u wszystkich pacjentów, dieta bezglutenowa powinna być stosowana w sytuacji, gdy współistnieje celiakia – dotyczy to około 6–10% osób z Hashimoto. Podobnie jest z eliminacją nabiału, którą warto rozważyć tylko w przypadku potwierdzonej nietolerancji laktozy. Produkty sojowe również mogą wpływać na wchłanianie leków – dlatego ich spożycie zaleca się planować w odstępie co najmniej 3–4 godzin od przyjęcia lewotyroksyny. Przemyślana, indywidualnie dobrana dieta może realnie wspierać terapię i poprawiać jakość życia osób chorujących na Hashimoto.
Podsumowując:
Z czasem nasza wiedza na temat choroby Hashimoto stale się poszerza, co pozwala na podejmowanie coraz bardziej kompleksowych i skutecznych działań mających na celu poprawę ogólnego funkcjonowania osób zmagających się z tym schorzeniem. Kluczowe znaczenie ma tu nie tylko farmakoterapia, ale również odpowiednia dieta, która powinna być dobrze zbilansowana i dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta. Wsparcie lekarza i dietetyka klinicznego jest nieocenione – pomaga kontrolować objawy, zapobiegać niedoborom oraz wspierać gruczoł tarczowy w codziennym funkcjonowaniu. Ze względu na częste współwystępowanie Hashimoto z innymi jednostkami, takimi jak celiakia czy nietolerancja laktozy, decyzja o eliminacji określonych grup pokarmów – np. dieta bezglutenowa – powinna być poprzedzona odpowiednią diagnostyką. Istotne jest także monitorowanie poziomu takich pierwiastków jak jod, selen, cynk i żelazo, a także niektórych witamin, m.in. witaminy D, które mają wpływ na procesy immunologiczne i funkcję tarczycy. Odpowiednia suplementacja i dobrze zbilansowany jadłospis to czynniki, które mogą realnie wspierać leczenie oraz poprawiać jakość życia osoby chorej.
Bibliografia:
1) Jarosz M i In. Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie, red. Jarosz M, Rychlik E, Stoś K, Charzewska J, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2020.
2) J. Luty, E. Bryl, Choroba Hashimoto – aspekt genetyczny i środowiskowy, „Forum Medycyny Rodzinnej” 2017, 11 (1)
3) Mincer DL, Jialal I. Hashimoto Thyroiditis. [Updated 2021 Aug 11]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2021 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459262/
4) Zaletel, K., & Gaberšček, S. (2011). Hashimoto’s Thyroiditis: From Genes to the Disease. Current genomics, 12(8), 576–588. https://doi.org/10.2174/138920211798120763
5) Sanyal D. (2014). Spectrum of Hashimoto’s thyroiditis: clinical, biochemical & cytomorphologic profile. The Indian journal of medical research, 140(6), 710–712.
6) Ihnatowicz P, Drywień M, Wątor P, Wojsiat J. The importance of nutritional factors and dietary management of Hashimoto’s thyroiditis. Ann Agric Environ Med. 2020 Jun 19;27(2):184-193. doi: 10.26444/aaem/112331. Epub 2019 Oct 2. PMID: 32588591.
7) Kaličanin, D., Brčić, L., Ljubetić, K., Barić, A., Gračan, S., Brekalo, M., Torlak Lovrić, V., Kolčić, I., Polašek, O., Zemunik, T., Punda, A., & Boraska Perica, V. (2020). Differences in food consumption between patients with Hashimoto’s thyroiditis and healthy individuals. Scientific reports, 10(1), 10670. https://doi.org/10.1038/s41598-020-67719-7
8) Szostak-Węgierek, D., et al. „Zasadność stosowania diety bezglutenowej w chorobie Hashimoto: Stanowisko Grupy Ekspertów Sekcji Dietetyki Medycznej Polskiego Towarzystwa Żywienia Pozajelitowego.” Dojelitowego i Metabolizmu (POLSPEN)(The rationale for using a gluten-free diet in Hashimoto’s disease: The position of the Expert Group of the Medical Dietetics Section of the Polish Society of Parenteral Nutrition, Enteral Nutrition and Metabolism (POLSPEN)) Postępy Żywienia Klinicznego 2 (2018): 47.
9) Wojtas, N., Wadolowska, L., & Bandurska-Stankiewicz, E. (2019). Evaluation of Qualitative Dietary Protocol (Diet4Hashi) Application in Dietary Counseling in Hashimoto Thyroiditis: Study Protocol of a Randomized Controlled Trial. International journal of environmental research and public health, 16(23), 4841. https://doi.org/10.3390/ijerph16234841
10) Armstrong M, Asuka E, Fingeret A. Physiology, Thyroid Function. [Updated 2021 Mar 23]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2021 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537039/
