Hipolaktazja, opisana w 1959 roku, była pierwszym zgłoszonym zaburzeniem związanym z nieprawidłowym wchłanianiem węglowodanów. Od tamtej pory udokumentowano, że również inne sacharydy mogą powodować problemy trawienne. W ostatnich latach coraz częściej i głośniej mówi się o żywności opisywanej jako FODMAP (z ang. Fermentable Oligo-, Di- and Monosaccharides and Polyols), co w praktyce oznacza: fermentujące oligo-, di-, monosacharydy i poliole. To grupa węglowodanów, która wyjątkowo często i w dużym stopniu powoduje problemy i trudne dolegliwości jelitowe.
Dieta low FODMAP – co to jest i jak wpływa na zdrowy układ pokarmowy?
FODMAP to krótkołańcuchowe węglowodany, które nie ulegają pełnemu trawieniu i są wolno wchłaniane w jelitach. Całkowite dzienne spożycie FODMAP w zwykłej diecie waha się od 15 gramów do 30 gramów dziennie. Protokół FODMAP to bardziej kompleksowe ograniczenie, które wykazuje silniejsze i bardziej spójne działanie niż typowa dieta eliminacyjna. Przykładowo, zjedzenie jednej gruszki może nie wywołać zaostrzenia objawów IBS, ale połączenie kilku kromek chleba, połowy cebuli, gruszki i szklanki mleka w jednym posiłku może już skutkować nasileniem dolegliwości. Dlatego tak ważne – a często wręcz konieczne – jest skonsultowanie się z dietetykiem, który zadba o prawidłowe skomponowanie jadłospisu zgodnego z zasadami diety low FODMAP. Dieta low FODMAP, opracowana przez naukowców z Monash University, ma na celu eliminację bądź ograniczenie spożycia produktów zawierających węglowodany z grupy FODMAP – w zależności od indywidualnej tolerancji.
Czym są poszczególne składowe tej grupy?
F – Fermentujące – opis całej grupy węglowodanów, które charakteryzują się łatwym i wysokim stopniem fermentacji w jelitach.
O – Oligosacharydy – rodzaj węglowodanów o dość krótkim łańcuchu (dwóch lub więcej monosacharydów). Oligosacharydy nie są w pełni trawione, stąd w niektórych przypadkach ich zbyt wysoka podaż może ulec fermentacji i powodować dyskomfort jelitowy. Do najczęściej wymienianych zaliczamy fruktany (fruktooligosacharydy) oraz galaktany (galaktooligosacharydy). Znaczącym źródłem wymienionych oligosacharydów są: nasiona roślin strączkowych, cebula, czosnek czy pszenica.
D – disacharydy – rodzaj węglowodanów składających się z dwóch monosacharydów. Jedynym problematycznym dwucukrem, zaliczanym do FODMAP jest dobrze znana nam laktoza, która występuje przede wszystkim w nabiale.
M – monosacharydy – węglowodany o najprostszej, krótkiej budowie. Przykładem jest fruktoza – cukier występujący głównie w owocach (takich jak gruszki, jabłka, figi, mango czy owoce suszone), a także w miodzie i napojach słodzonych.
A – (z ang. and), czyli po prostu „i”.
P – poliole – to grupa alkoholi wielowodorotlenowych, które charakteryzują się słodkim smakiem (często stosowane jako zamiennik cukru). Do tej grupy zaliczamy: ksylitol, sorbitol, maltitol czy mannitol. Dodatkowo poliole występują w niektórych produktach spożywczych (np. kalafior, śliwki, awokado) oraz jako dodatek do wielu gotowych produktów spożywczych czy odżywek dla sportowców.
Fazy stosowania i jadłospis dla lepszego funkcjonowania jelit
Warto podkreślić, że dieta low FODMAP to nie tylko sposób eliminacji niektórych produktów. Stanowi również narzędzie diagnostyczne, pozwalające ocenić indywidualną tolerancję pacjentów na wybrane pokarmy. Dzięki temu możliwe jest ich świadome wykluczenie z diety oraz wprowadzenie istotnych zmian w stylu życia. Aby dieta była skuteczna, kluczowe jest dokładne przestrzeganie jej założeń i kolejnych faz.
Wyróżniamy odpowiednio:
– faza eliminacji – okres obejmujący wprowadzenie diety low FODMAP w 100% na okres około 6 tygodni, aby na końcu ocenić jej skuteczność. Jeśli w trakcie tej fazy, mimo dokładnego trzymania się określonych zaleceń, występowały problemy ze strony układu pokarmowego, warto skonsultować się ze specjalistą i poszukać innego, możliwego problemu, który może powodować dolegliwości. Jeśli jednak nastąpiła poprawa – należy przejść do kolejnej fazy.
– faza reintrodukcji – okres obejmujący stopniowe wprowadzanie poszczególnych węglowodanów należących do FODMAP. Przykładowo, przez pierwsze kilka dni wprowadzane są produkty bogate wyłącznie w jedną grupę należącą do FODMAP (np. awokado – bogate jedynie w sorbitol). Po tym krótkim okresie następuje kilka dni przerwy i testowane są kolejne grupy. W trakcie tej fazy konieczne jest prowadzenie stałych, regularnych notatek oraz obserwacji. Cała faza może trwać około 6-8 tygodni.
– faza personalizacji – okres obejmujący wprowadzenie indywidualnego schematu żywienia na podstawie analizy informacji zanotowanych w poprzednich fazach. W tej fazie szczególnie konieczna może okazać się pomoc specjalisty – dietetyka.
Należy szczególnie zaznaczyć, że dieta low FODMAP to z założenia dieta eliminacyjna, stąd zwiększa ryzyko niedoborów pokarmowych oraz zaburzeń odżywiania. Cały schemat i poszczególne fazy nie powinny się zbyt mocno przedłużać, a jadłospis musi być dobrze zbilansowany, aby dostarczał wszelkich potrzebnych produktów spożywczych.
Kiedy stosujemy dietę low FODMAP?
Dieta low FODMAP znajduje zastosowanie przede wszystkim u osób cierpiących na różnego rodzaju problemy związane z funkcjonowaniem układu pokarmowego. Jej głównym celem jest złagodzenie dolegliwości wynikających z nadwrażliwości na określone węglowodany zawarte w codziennej diecie. Kluczowym obszarem, w którym wykorzystywana jest dieta low FODMAP, pozostaje IBS (zespół jelita drażliwego). W przypadku tego schorzenia, którego objawy mogą obejmować wzdęcia, bóle brzucha, biegunki, zaparcia oraz nadmierne gazy, stosowanie tej diety pozwala na skuteczne zmniejszenie lub całkowite wyeliminowanie nieprzyjemnych symptomów aż u około 75% pacjentów.
Zastosowanie diety low FODMAP nie ogranicza się jednak wyłącznie do IBS. Coraz częściej wykorzystuje się ją również w przypadku wrzodziejącego zapalenia jelita grubego oraz choroby Leśniowskiego-Crohna – czyli przewlekłych nieswoistych chorób zapalnych jelit. Choć dieta low FODMAP nie jest w stanie wyleczyć tych schorzeń, może znacznie zmniejszyć częstotliwość oraz nasilenie objawów takich jak biegunka, zaparcia, wzdęcia czy ból brzucha towarzyszących zaostrzeniom choroby.
Kolejnym wskazaniem do wdrożenia diety low FODMAP jest przerost bakteryjny jelita cienkiego (SIBO). W przypadku SIBO zmniejszenie ilości dostępnych dla bakterii krótkołańcuchowych węglowodanów (m.in. laktozy, fruktozy czy tych zawartych w pszenicy) może wpłynąć na zmniejszenie objawów takich jak uporczywe wzdęcia, nadmierne gazy, a także częste, niekontrolowane biegunki.
Stosowanie diety low FODMAP bywa również pomocne przy ciągle powtarzających się, niewyjaśnionych problemach trawiennych, nawet jeśli nie postawiono jednoznacznej diagnozy. Należy jednak podkreślić, że dieta ta jest dietą eliminacyjną, dlatego zawsze powinna być wdrażana pod kontrolą specjalisty, który dopasuje jadłospis i zadba o zdrowy układ pokarmowy bez ryzyka niedoborów żywieniowych. Zastosowanie diety low FODMAP wymaga znajomości jej zasad i podziału na fazy, aby była skuteczna i bezpieczna w dłuższej perspektywie.
Podsumowując:
Dieta low FODMAP to starannie opracowany schemat żywieniowy, który opiera się na eliminacji lub ograniczeniu grup produktów spożywczych zawierających określone krótkołańcuchowe, fermentujące węglowodany. Są to składniki pokarmowe szczególnie często odpowiedzialne za nasilone zaburzenia trawienne takie jak wzdęcia, zaparcia, biegunka czy przewlekły ból brzucha. Do grupy FODMAP zaliczają się m.in. laktoza, fruktoza, oligosacharydy zawarte w pszenicy oraz poliole.
Zasady stosowania diety low FODMAP zakładają jej podział na trzy kluczowe fazy: eliminacji, reintrodukcji oraz personalizacji. Przestrzeganie tych etapów pozwala na precyzyjne określenie indywidualnej tolerancji organizmu na poszczególne grupy pokarmów.
Główne zastosowanie tej diety dotyczy osób z IBS (zespołem jelita drażliwego), gdzie nawet około 75% pacjentów zauważa wyraźną poprawę funkcjonowania przewodu pokarmowego. Korzystny wpływ obserwuje się również w przypadku innych schorzeń, takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna czy przerost bakteryjny jelita cienkiego (SIBO), gdzie dieta wspomaga redukcję takich objawów jak gazy, wzdęcia, biegunki oraz zaparcia.
Ze względu na ryzyko niedoborów żywieniowych oraz trudności w prawidłowym ułożeniu jadłospisu, wdrażanie diety low FODMAP wymaga współpracy z wykwalifikowanym specjalistą. Tylko odpowiednio zbilansowana dieta, oparta na naukowych podstawach, może realnie wspierać zdrowy układ pokarmowy i poprawiać komfort życia osób z problemami jelitowymi.
Bibliografia:
1) Bellini, M., Tonarelli, S., Nagy, A. G., Pancetti, A., Costa, F., Ricchiuti, A., de Bortoli, N., Mosca, M., Marchi, S., & Rossi, A. (2020). Low FODMAP Diet: Evidence, Doubts, and Hopes. Nutrients, 12(1), 148. https://doi.org/10.3390/nu12010148
2) Mansueto P, Seidita A, D’Alcamo A, Carroccio A. Role of FODMAPs in Patients With Irritable Bowel Syndrome. Nutr Clin Pract. 2015 Oct;30(5):665-82. doi: 10.1177/0884533615569886. Epub 2015 Feb 18. PMID: 25694210.
3) Pawlak K, Rudzik R, Lewiński M, Majcher S, Słuczanowska-Głąbowska S. Dieta L- FODMAP w leczeniu zespołu jelita drażliwego. Bromat Chem Toksykol. 2017;2:179–183. https://www.ptfarm.pl/wydawnictwa/ czasopisma/bromatologia-i-chemia-toksykologiczna/117/-/27031. Dostęp 10.07.2020.
4) Pietrzak A, Skrzydło-Radomańska B, Mulak A, Lipiński M, Małecka-Panas E, Reguła J, Rydzewska G. Rekomendacje diagnostyczno-terapeutyczne w zespole jelita nadwrażliwego. Gastroenterology Rev 2018; 13 (4): 167–196.
5) Fudalewicz R. Zespół jelita drażliwego – problem wymagający wielodyscyplinarnego podejścia. Piel Zdr Publ.2020;10(4):247–253
6) Krystian Adrych, Zespół jelita drażliwego w świetle najnowszych wytycznych, Forum Medycyny Rodzinnej 2018, tom 12, nr 6, 224–233.
7) Magge, S., & Lembo, A. (2012). Low-FODMAP Diet for Treatment of Irritable Bowel Syndrome. Gastroenterology & hepatology, 8(11), 739–745.
